Aby Kościół otworzył się na sztukę współczesną

W ciągu trzech dekad pracy jako niezależna kuratorka i dyrektorka muzeów Perrella miała niewielkie doświadczenie we współpracy z instytucjami kościelnymi i sama nie jest praktykującą katoliczką. Jej nominacja pokazuje zarówno możliwości, jak i wyzwania, jakie stoją przed Watykanem w dialogu z kulturą świecką.

Papieska Akademia Sztuk Pięknych i Literatury Szlachetnej to międzynarodowe stowarzyszenie znawców sztuki i literatury, zatwierdzone przez papieża Pawła III w 1542 roku. Akademia ma siedzibę w Panteonie – starożytnej rzymskiej świątyni słynącej z ogromnej, otwartej rotundy, przekształconej na początku VII wieku w kościół katolicki. Jej członkowie, mianowani przez papieża, organizują wystawy sztuki oraz wykłady i wydarzenia kulturalne.

Perrella, pochodząca z Rzymu, studiowała kuratorstwo sztuki na początku lat 90. w Centro Pecci – drugim najstarszym muzeum sztuki współczesnej we Włoszech – w Prato pod Florencją. Wróciła tam jako dyrektorka w latach 2018–2020. Krytyczka, która obecnie kieruje rzymskim Muzeum Sztuki Współczesnej MACRO, powiedziała, że od początku kariery było dla niej jasne, iż chce pracować z artystami swoich czasów. „Sztuka współczesna jest `pograniczem eksperymentu` i potężnym środkiem komunikowania wartości, kwestionowania rzeczywistości oraz rozumienia epoki, w której żyjemy – powiedziała.

W 2017 roku Perrella była kuratorem wystawę poświęconej roli włoskiej telewizji publicznej RAI w latach 70. Ekspozycja, łącząca materiały wideo z archiwów RAI z abstrakcyjnymi obrazami, rzeźbami i instalacjami, badała „relację między telewizją a kulturą, telewizją a feminizmem” – mówiła. Było to dla niej „bardzo ważne doświadczenie”. „Zawsze interesują mnie najbardziej innowacyjne formy ekspresji” – powiedziała. „Sztuka współczesna nieustannie uczy nas poszukiwania złożoności i pokazuje, że rzeczy nigdy nie są czarno-białe”.

Kiedy w 2022 roku papież Franciszek mianował Perrellę członkinią Papieskiej Akademii Sztuk Pięknych, była to jej pierwsza więź z Kościołem instytucjonalnym. We wrześniu 2025 roku papież Leon XIV powierzył jej funkcję prezeski. Kuratorka nazwała ten wybór znakiem zmiany – papież Leon XIV zdecydował się powierzyć kobiecie kierownictwo instytucji kulturalnej. „Obecność kobiet, także na stanowiskach decyzyjnych, może coś zmienić, gdyż kobiety wnoszą kulturę, która nie jest kulturą śmierci, ponieważ z natury są twórcze”- powiedziała.

W przeciwieństwie do pracowników Watykanu, członkowie różnych akademii związanych z papiestwem obejmują osoby innych wyznań, a nawet niewierzących – w ramach trwającego dialogu Kościoła ze współczesną nauką i kulturą. Perrella przyznała, że sama nie jest osobą religijną, ale docenia otwartość Kościoła na ludzi spoza jego struktur. „Nawet osoby, które nie identyfikują się z Kościołem, są dziś silnie kształtowane przez jego przekaz” – zaznaczyła.

Perrella przywołała spotkanie papieża Franciszka z artystami w Kaplicy Sykstyńskiej w 2023 roku oraz watykańską wystawę z 2024 roku zorganizowaną w kobiecym więzieniu na wyspie Wenecja-Giudecca z okazji Biennale w Wenecji – międzynarodowego festiwalu sztuki i kultury odbywającego się corocznie w północnych Włoszech. Wystawa, którą odwiedził papież, prezentowała obrazy, filmy, mural, neonowe dzieła pop-artowe i podwieszone rzeźby z tkanin, umieszczone w przestrzeni czynnego więzienia dla kobiet. Perrella nazwała później to wydarzenie „prawdziwie transformującym doświadczeniem”, które skłoniło ją i innych widzów do „innego spojrzenia na sztukę i warunki więzienne”.

W wywiadzie podkreśliła wizjonerstwo Kościoła w wykorzystywaniu kultury i sztuki jako narzędzi przekazywania wartości takich jak miłosierdzie i solidarność oraz w odpowiadaniu na pytania dręczące współczesne społeczeństwo. Jej zdaniem w ostatnich latach Watykan odzyskał „nową pewność co do sztuki i jej potencjału – zarówno w podnoszeniu człowieczeństwa, jak i w pomaganiu nam zrozumieć czasy, w których żyjemy”.

Najbardziej znaczącą dotychczas współpracą Perrelli z Watykanem była rola kuratorki tegorocznej przestrzeni wystawienniczej Conciliazione 5 – inicjatywy watykańskiej Dykasterii ds. Kultury i Edukacji, która nadzoruje także jej akademię. Perrella przypisuje prefektowi dykasterii, portugalskiemu kardynałowi José Tolentino de Mendonça, „niezwykłą wizję” relacji Kościoła ze sztuką współczesną.

„Ponieważ jest poetą i intelektualistą, zna sztukę i artystów oraz głęboko ich kocha” – powiedziała. To kardynał zaproponował otwarcie Conciliazione 5 – niewielkiej galerii o powierzchni niespełna 30 metrów kwadratowych, z dużą witryną wychodzącą na Via della Conciliazione, główny pieszy trakt prowadzący do Bazyliki św. Piotra. Każdego dnia obok witryny przechodzą tysiące turystów i pielgrzymów zmierzających do Drzwi Świętych bazyliki. „Chodziło o to, by przyciągnąć ich wzrok i poprzez sztukę pobudzić refleksję nad tematami, które były bardzo ważne także dla papieża Franciszka” – wyjaśniła Perrella.

Prezeska papieskiej instytucji zaznaczyła także, że kard. Mendonça nie poprosił jej o pracę nad sztuką religijną, lecz nad sztuką, która potrafiłaby interpretować temat nadziei i jednocześnie dotykać palących kwestii społecznych. Pierwsza wystawa zwracała uwagę na człowieczeństwo osób pozbawionych wolności poprzez 27 dużych, czarno-białych akwarelowych portretów więźniów, strażników i personelu jednego z najbardziej znanych rzymskich więzień. Te same portrety autorstwa chińsko-francuskiego artysty Yana Pei-Minga zostały również nocą 15 lutego wyświetlone światłem na zewnętrznych murach więzienia Regina Coeli. W wydarzeniu uczestniczyli niektórzy sportretowani oraz ich rodziny.

Przestrzeń wystawiennicza gościła również rzeźbę Paciego jako refleksję nad różnymi rodzajami podróży, w tym migracją przymusową.  Watykan – jak podkreśliła Perrella – zwraca uwagę na to, co „sztuka i kreatywność mogą zrobić dla podniesienia ludzkiej kondycji, niezależnie od ściśle konfesyjnego czy religijnego podejścia”.

Podczas październikowej prezentacji Conciliazione 5 kardynał podziękował też Perrelli za wystawę poświęconą ekologii, nazywając ją „niekonformistyczną i prawdziwie radosną podróżą”. Perrella przyznaje, że część osób w Kościele wolałaby pozostać przy tradycyjnych tematach i formach artystycznych. Ona jednak podkreśla, że „eksperyment i wizja polegają dziś na wychodzeniu poza historyczne granice”.