W drodze do wiecznego Jeruzalem

Zofia Kossak w 1936 r. otrzymała bodaj najcenniejszą międzywojenną nagrodę literacką – Złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury, za powieść "Krzyżowcy". Poszukując do niej materiałów, pisarka udała się z pielgrzymką narodową przez Włochy i Egipt do Ziemi Świętej, dzięki czemu powstała jej niezwykła książka "Pątniczym szlakiem", będąca relacją z podróży do Ojczyzny Chrystusa. Nie tylko ukazu je ona piękno i wartość Ziemi Świętej, ale także zawiera ogromną wiedzę historyczną, przekazaną z gorącą, żywą wiarą.

O tym, jak wysoki był stopień przygotowania merytorycznego autorki do na pisania "Krzyżowców", świadczy fakt, że żołnierze generała Andersa zwiedzali Ziemię Świętą, trzymając w ręku jej książkę "Pątniczym szlakiem". Nie jest to zwykły przewodnik, ponieważ zawiera po głębione spojrzenie na to, czym jest to miejsce dla chrześcijan, dla Europejczyków. Oprócz tego zawiera urocze obrazki z podróży, obserwacje innych pielgrzymów, opisy miejscowych tradycji i zachowań. Dopiero po wnikliwym, osobistym spotkaniu z Ziemią Świętą pisarka zabrała się za swoje bodaj najlepsze dzieło – trylogię o wyprawach krzyżowych.

Dość wspomnieć, że kiedy w 1935 r. na półkach księgarskich pojawiła się powieść "Krzyżowcy", utwór przyjęty został z takim samym aplauzem, co oburzeniem. Aplauz dochodził przede wszystkim ze strony kół literackich. Oburzeni byli natomiast czytelnicy oraz niektórzy przedstawiciele władzy duchownej, uważający, że takie przed stawienie krucjat jest szarganiem świętości. Wielu księży i wiernych świeckich nie było gotowych na przyjęcie tak realistycznego obrazu wojen krzyżowych, na takie odbrązowienie tych wypraw.

Dzieło pokazuje rycerzy walczących w imię hasła „Bóg tak chce” jako broczących po kostki w cudzej krwi, grzesznych i owładniętych chęcią zysków. Nic dziwnego, że "Krzyżowcy" znaleźli się na tak zwanym indeksie kościelnym – z adnotacją: książka nie dla każdego!

Napisanie epopei krucjat poprzedziły ponadto kilkuletnie studia nad średniowieczem, w tym wnikliwa lektura dzieła René Grousseta "Histoire de Croisade", co w efekcie pozwoliło ukazać panoramę losów chrześcijańskich rycerzy i narodów Europy, które „oderwały się od swych korzeni, aby runąć na Wschód”.

W fabule powieści Zofii Kossak zostały ukazane nie tylko przyczyny wypraw krzyżowych, ów zryw religijny w obronie Grobu Pańskiego, ale również kryzys społeczno-gospodarczy ówczesnej Europy: głód, zarazy, ucisk feudalny, mechanizmy polityczne, żądza sławy itd. Nie bez znaczenia dla wyruszających chłopów-rycerzy była obietnica zwolnienia z poddaństwa za udział w wyprawie. Ale droga do Jerozolimy okazała się długa i obfitująca w przeróżne wydarzenia – wzniosłe i okrutne.

Zamierzeniem Zofii Kossak było z pewnością ukazanie pełnej prawdy o tych wyprawach, odbrązowienie wzniosłej legendy w imię humanizmu katolickiego, w duchu literatury katolickiej. Tworząc z epickim rozmachem panoramiczne ujęcie wypraw, autorka przedstawiła zderzenie trzech kultur: chrześcijańskiej, bizantyjskiej i muzułmańskiej. Czuwając konsekwentnie nad wielką misją wypraw krzyżowych, Zofia Kossak pokazała ich codzienność, opisała zwykłych ludzi, pełnych wad, okrucieństwa, grzechu, balansujących między mistycznymi uniesieniami a upadkiem moralnym.

Żadna z postaci w "Krzyżowcach" nie jest wolna od słabości, także papież Urban II czy świątobliwy biskup Ademar – przywódca wyprawy, nie mówiąc o pełnych buty książętach, rycerzach żądnych rozkoszy i sławy.

Odsłaniając grzechy krzyżowców, Zofia Kossak rysuje jednak także drugą stronę ich życia: bojaźń Boga, wierność modlitwie, żarliwość religijną, ukazuje zależność spraw świata od sił nadprzyrodzonych, od łaski Bożej. Wyraża się w tym głębokie przeświadczenie autorki, że losy państw, narodów i pojedynczych ludzi są wpisane w Boży plan zbawienia, że wiara – nawet zabobonna, jest naturalną wrażliwością człowieka na sprawy Boże.

*

Powyższy tekst jest fragmentem książki "Historia i świętość. Zofia Kossak biografia ilustrowana". Autor: Czesław Ryszka. Wydawnictwo BIAŁY KRUK