Czaszka

Czaszka w dramatyczny sposób ukazuje prawdę o kondycji ludzkiej i ulotności istnienia. To znak rozpoznawalny w różnych kręgach kulturowych i w różnych religiach, chętnie wykorzystywany w sztuce średniowiecznej Europy.

Czaszka i kostucha
Czaszka funkcjonowała w sztuce religijnej jako atrybut świętych. Przypomnijmy Świętego Hieronima ze Strydonu i jego ikonografię. Przełożył Pismo Święte na łacinę, w związku z czym ukazuje się go jako uczonego przy pracy – siedzi przy biurku lub pulpicie, ślęczy nad otwartą księgą (lub kilkoma), wokół znajdują się pióra i kałamarze. Może być ubrany w czerwony strój, z nieodłącznym kapeluszem kardynalskim, co ma podkreślać jego status jako doktora Kościoła.

Mniej więcej od XV wieku święty bywa przedstawiany jako pokutujący pustelnik (eremita), klęczący na pustyni lub w lesie, czasem w jaskini. Na niemieckiej grafice z około 1480 roku towarzyszy mu oswojony lew (znowu uśmiechnięty). Wreszcie w przedstawieniu pokutującego Hieronima pojawia się czaszka – na grafice umieszczona między fałdami rozchełstanej szaty świętego. Poprzez ukazanie eremity modlącego się przed krucyfiksem kompozycja nieco przypomina obrazy ukrzyżowania Chrystusa.

Jak można się domyślić, w późnośredniowiecznych scenach ukrzyżowania nie mogło zabraknąć czaszki. Na wielu obiektach jest ona umieszczona u stóp krzyża, co ma wiele znaczeń. Jako przykład weźmy obraz olejny z 1494 roku z obszaru Austrii lub Bawarii. Chrystus znajduje się w centrum kompozycji. Po naszej lewej stronie (po prawej Chrystusa – stąd wiemy, że to pozytywni bohaterowie i bohaterki) stoją rozpaczające trzy Marie (Maryja, Maria Kleofasowa oraz Maria Magdalena – to ta w modnym czepcu na głowie) i uczeń Jan; po prawej żołnierze oprawcy, w tym Longinus trzymający włócznię, którą wbił w bok Chrystusa.

Scena zdaje się rozgrywać pod północnoeuropejskim miastem – w tle widać mury miejskie i bramy. Przeniesienie akcji do przestrzeni znanej odbiorcom miało ułatwić oglądającym wyobrażenie sobie i przyswojenie treści religijnych – a przy tym artyści i artystki odtwarzali świat taki, jaki znali.

O tym, że rzecz dzieje się na Golgocie, przypomina czaszka – w końcu w języku aramejskim nazwa oznacza dosłownie „miejsce czaszki”. Czaszka podkreśla prawdziwość śmierci Chrystusa, a także wskazuje na istotną sprawę teologiczną. Wedle tradycji przyjmuje się, że na Golgocie znajdował się grób Adama. Czaszka byłaby więc jednocześnie czaszką pierwszego człowieka, który przyczynił się do sprowa dzenia na ludzkość grzechu pierworodnego. Chrystus jest „Nowym Adamem”, który odkupi grzechy i otworzy ludziom drogę do raju.

Czaszka stanowi symbol śmierci, ale tym razem daje także nadzieję na zbawienie.

Jeśli do czaszki dodamy resztę ciała, może ona również oznaczać Śmierć jako personifikację umierania, odejścia z tego świata. W XIV wieku zaczął powstawać dobrze znany wizerunek Mrocznego Kosiarza, czyli szkieletu odzianego w szatę z kapturem, dzierżącego w dłoni kosę lub miecz...

*

Powyższy tekst jest fragmentem książki "Me(m)diewistka. Cudownie dziwna sztuka średniowiecza". Autorka: Zofia Załęska. Wydawnictwo ZNAK